De overlevingskansen van patiënten met pancreaskanker zijn de afgelopen tien jaar verdubbeld. Maar de prognose blijft slecht, nuanceert prof. dr. Timon Vandamme, oncoloog in het UZA en professor aan UAntwerpen. ‘De vijfjaarsoverleving bedraagt momenteel 16,7 procent. Alle inspanningen ten spijt zijn we er dus nog lang niet: pancreaskanker blijft een van de dodelijkste kankers. Dat is te verklaren door het agressieve karakter ervan, maar ook door het laat optreden van symptomen. Klachten als gewichtsverlies, buikpijn of geelzucht zijn er meestal pas in een gevorderd stadium.’
Genezing is alleen mogelijk als de tumor volledig wordt verwijderd en er nog geen uitzaaiingen zijn, wat geldt voor ongeveer de helft van de patiënten. Naast de operatie ondergaan deze patiënten ook altijd chemotherapie. Maar ook van die groep hervalt zo’n 70 procent binnen de vijf jaar.
We hopen bij patiënten die we kunnen opereren, de genezingskansen te verhogen van 50 naar 70 procent. Daarmee zou vaccinatie een nieuw belangrijk instrument in de behandeling worden.
Vandamme: ‘Er is met andere woorden een enorme nood aan een aanvullende behandeling. Daarom plannen we een vervolgstudie naar een nieuwe celtherapie, ontwikkeld door UAntwerpen. Dat gebeurt in samenwerking met het Centrum voor Celtherapie en Regeneratieve Geneeskunde (CCRG) en het University Center for Clinical Research Antwerp (UNICCRA). We steunen daarbij op de jarenlange ervaring van het UZA met dendritische celvaccinatie.’ De therapie is bedoeld voor patiënten die moeilijk te opereren zijn doordat hun kanker zich dichtbij belangrijke bloedvaten bevindt. Zij krijgen voor de operatie chemotherapie om de tumor te doen krimpen.’
Dendritische cellen: aanvoerders van ons immuunsysteem
‘De behandeling bestaat uit vaccinatie met eigen dendritische cellen, een vorm van immuuntherapie dus’, legt studiecoördinator Maxime De Laere uit. ‘Dendritische cellen zijn als het ware de aanvoerders van ons afweersysteem. Zij geven instructies aan de T-cellen, een bepaald type witte bloedcellen, om ziekteverwekkers te herkennen en aan te vallen. In deze studie krijgen de patiënten een vaccin gemaakt op basis van eigen voorlopercellen, die we laten uitrijpen tot dendritische cellen. Door die op te laden met een specifieke kankermerker programmeren we ze om via de T-cellen specifieke cellen aan te vallen. Die kankermerker is het antigen WT1, een eiwit dat in grote mate aanwezig is in pancreastumoren.’
De nieuwe celtherapie maakt gebruik van een krachtigere versie van het eerdere vaccin. Vandamme: ‘We voegen er de immuunstimulerende stof IL15 aan toe, die de T-cellen extra aanvuurt. Dat is nodig omdat pancreaskankercellen zich als het ware verbergen voor het afweersysteem: ze bouwen een schild van bindweefsel om zich heen.’
Mogelijk blijvende bescherming
De bedoeling is dat het vaccin eventueel achtergebleven kankercellen uitroeit en zo het risico op herval vermindert. ‘We gaan dus niet voor levensverlenging, maar voor genezing’, onderstreept Vandamme. ‘Het vaccin zal wellicht niet bij iedereen aanslaan, maar als het werkt, moet het immuunsysteem in staat zijn om alle kankercellen te doden.’ De onderzoekers verwachten bovendien dat het immuunsysteem een geheugen opbouwt voor de kenmerken van de kankercellen, waardoor het blijvend tegen herval zou beschermen.
Vandamme: ‘We hopen bij patiënten die we kunnen opereren, de genezingskansen te verhogen van 50 naar 70 procent. Daarmee zou vaccinatie een nieuw belangrijk instrument in de behandeling worden. Een voordeel is ook dat de behandeling nauwelijks nevenwerkingen heeft, op een huidreactie op de plaats van vaccinatie en zeldzame milde bijwerkingen na.’
Vaccin versus kankercellen
Uit de voorafgaande fase I-studie met tien patiënten bleek dat de behandeling veilig en haalbaar is. Daarnaast wijzen de eerste resultaten erop dat het vaccin wel degelijk als effect heeft dat de kankercellen worden aangevallen. Aan de fase II-studie zullen dertig patiënten deelnemen. Concreet zullen zij drie vaccinaties voor de operatie ondergaan, en nog eens vier erna. Daarna worden ze drie jaar opgevolgd. ‘We hopen kort na de zomer de eerste patiënten te includeren. Als het vaccin succesvol blijkt, zou dat de weg openen voor verder onderzoek en hopelijk ook terugbetaling van het vaccin’, aldus Vandamme. De studie is mogelijk dankzij de financiële steun van Kom op tegen Kanker en UZA foundation.
Het UZA heeft al meer dan twintig jaar ervaring met dendritische celtherapie, met eerdere studies rond leukemie, longvlieskanker en hersentumoren. ‘Momenteel is celtherapie internationaal in volle evolutie. We hopen dan ook op een doorbraak zoals we die tien jaar geleden met een ander soort immuuntherapie meemaakten, voor de behandeling van onder meer long- en huidkanker’, vervolgt Vandamme.
De deelnemers zullen in een eerste instantie patiënten zijn die in het UZA worden geopereerd. Andere patiënten die denken in aanmerking te komen, kunnen dat bespreken met hun arts.
