Hersendonatie, sleutel tot inzicht in hersenziekten

Onderzoekers die complexe hersenziekten als dementie, ALS of multiple sclerose willen doorgronden, steunen vaak op een bijzonder geschenk: het brein van een overleden donor. Hoe verloopt hersendonatie – het afstaan van je hersenen na overlijden voor wetenschappelijk onderzoek – en hoe helpt het de neurowetenschap vooruit?

Diagnose en doorbraken

Het Instituut Born-Bunge (IBB), opgericht in 1934 en nu structureel verbonden aan het UZA en UAntwerpen, bewaart de grootste collectie menselijke hersenen in België. De Neurobiobank bevat meer dan zesduizend breinen, afkomstig van mensen met zeldzame neurologische ­aandoeningen zoals de ziekte van Alzheimer, Parkinson, frontotemporale dementie, multiple sclerose of bepaalde erfelijke spierziekten. Onderzoek op IBB-lichaamsmateriaal leverde al tal van inzichten op die neurologische patiënten een betere toekomst bieden.

‘De IBB-Neurobiobank vormt al bijna honderd jaar het startpunt van doctoraten en wetenschappelijke publicaties’, zegt prof. dr. Jonathan Baets, diensthoofd neurologie in het UZA en wetenschappelijk directeur van IBB. ‘Dat leidde tot tal van waardevolle bevindingen: over de genetische factoren bij erfelijke jongdementie, het proces van eiwitstapeling bij de ziekte van Alzheimer en verschillende diagnostische tests op hersenvocht bij levende ­patiënten. Al die doorbraken zijn voor een deel gebaseerd op materiaal uit de IBB-Neurobiobank.’

Maximale ontzorging

De Neurobiobank bevat hersenen, en afhankelijk van de aandoening soms ook ruggenmerg, spierweefsel of een stukje huid of bot van de patiënt. Ook cerebrospinaalvocht, bloedplasma en serum zijn waardevolle biomaterialen die bewaard worden. ‘Als patiënt kan je vooraf voor al die opties je geïnformeerde toestemming geven’, zegt Bart De Vil, coördinator van het neurologie-laboratorium en de IBB-Neurobiobank. Hij stuurt de dagelijkse werking van het IBB aan en zorgt er mee voor dat nabestaanden van donoren maximaal ontzorgd worden.

Specialisten van het neurologie-laboratorium nemen het lichaamsmateriaal vakkundig weg in het UZA-mortuarium. Daarna wordt het in de IBB-Neurobiobank bewaard in afwachting van onderzoeksvragen. Bart De Vil: ‘De wegname duurt ongeveer een uur en na een hersenautopsie blijft er alleen een discreet litteken achter op het achterhoofd. Het lichaam kan dus zoals anders worden opgebaard. Voor de nabestaanden verandert er weinig aan het geplande afscheid. Belangrijk is wel dat huisartsen, woonzorgcentra of de naasten ons op tijd verwittigen van het overlijden van een geregistreerde patiënt.’

Meer registraties

Stalen afnemen, analyseren en bewaren – deels op min tachtig graden Celsius, deels ondergedompeld in de chemische stof formaline – kost al snel een paar duizend euro per patiënt. ‘Het IBB prefinanciert die kosten omdat dat de enige manier is om een brede collectie op te bouwen en beschikbaar te stellen aan onderzoekers’, zegt Jonathan Baets. ‘Zij betalen pas een vergoeding als ze stalen gebruiken voor onderzoek. Aan de donor rekenen we uiteraard niets aan. In België registreren zich elk jaar enkele tientallen patiënten voor hersendonatie, maar dat mogen er zeker meer worden. Hoe meer mensen de stap overwegen, hoe hoger de kans op doorbraken die toekomstige levens kunnen verbeteren.’