Waarschijnlijk heeft een op tien vrouwen endometriose. Waarschijnlijk, want het kan jarenlang duren voor de juiste diagnose wordt gesteld. ‘Naast de toenemende bewustwording heeft het lichaam zelf tijd nodig om endometriose zichtbaar te maken’, vertelt gynaecoloog dr. Christine De Bruyn. ‘Als vrouw met pijn kan je bij ons altijd terecht, ook zonder diagnose. Het kan immers zijn dat we endometriose pas enkele jaren later effectief kunnen vaststellen.’
Endometriose opsporen
Hevige menstruatiepijn, een branderig gevoel bij het plassen, pijn tijdens het vrijen of onderbuikpijn: endometriose uit zich op verschillende manieren. Daarom brengen gynaecologen in het UZA eerst alle klachten in kaart. Ook eerdere behandelingen en wat de patiënt zelf al heeft geprobeerd, nemen ze mee.
‘Wanneer we dan endometriose vermoeden, maken we een uitgebreide echografie van onder meer de eierstokken, de blaas, de achterkant van de baarmoeder en de darmen’, vertelt De Bruyn. ‘Soms is een kijkoperatie nodig. We hopen wel dat we endometriose in de toekomst via een bloed- of speekseltest kunnen opsporen.’
Hormoontherapie en pijnmedicatie vormen vandaag de hoekstenen van de behandeling. Toch bestaat er geen standaardaanpak. ‘We bekijken bij elke patiënt welke behandeling het meest geschikt is, en welke effecten of bijwerkingen de verschillende medicatie kan hebben’, aldus De Bruyn.
Omdat endometriose niet te genezen is, komen patiënten elk jaar op controle. Elke levensfase kan namelijk voor nieuwe uitdagingen zorgen. ‘In de perimenopauze kunnen de pieken en dalen de endometriose versterken’, aldus De Bruyn. ‘Gelukkig zien we dat tijdens de menopauze klachten doorgaans minder worden.’
We hopen dat we endometriose in de toekomst via een bloed- of speekseltest kunnen opsporen.
Complexe pijn
Het team zet ook sterk in op paramedische ondersteuning, zowel binnen het UZA als met zorgverleners dichtbij de patiënt. En wanneer hormonale medicatie onvoldoende helpt, verwijzen De Bruyn en haar team patiënten soms – na overleg – door naar het multidisciplinair pijncentrum. Ook daarvoor is een definitieve diagnose van endometriose niet noodzakelijk. Pijnartsen kijken niet alleen naar de pijn maar ook naar de impact ervan op het dagelijkse leven.
‘We vragen of de pijn een invloed heeft op de slaap, intimiteit, seksualiteit, mentale gezondheid of een eventuele kinderwens’, vertelt algoloog of pijnarts dr. Amy Belba. ‘Pijn bij endometriose is vaak complex. Een late diagnose kan ervoor zorgen dat de klachten al sterk zijn uitgebreid wanneer patiënten bij ons terechtkomen. De endometriose kan op verschillende plaatsen in het lichaam aanwezig zijn. Soms speelt de menstruatiecyclus een rol, soms niet. Bovendien zegt de intensiteit van de pijn niet altijd iets over de uitgebreidheid van de letsels.’
Impact op darmen en blaas
Elke maand komt het multidisciplinaire endometriosecentrum van het UZA samen om patiënten te bespreken en, waar nodig, door te verwijzen. Daar zijn ook gastro-enterologen, darmchirurgen en urologen aanwezig.
‘We zien een grote overlap tussen endometriose en darmklachten. Zo blijkt een groot deel van de patiënten het prikkelbaredarmsyndroom te hebben’, vertelt De Bruyn. Ook interstitiële cystitis, een chronische aandoening van de blaas, komt vaker voor bij vrouwen met endometriose. En dan is er nog de invloed op de vruchtbaarheid, dat het fertiliteitsteam opvolgt.
Systemische aandoening
Wat precies de oorzaak is van endometriose, blijft voorlopig onduidelijk. Waar specialisten vroeger vooral keken naar zogenaamde retrograde menstruatie – waarbij menstruatiebloed via de eileiders terugvloeit in de buikholte – gaat vandaag veel aandacht naar genetische en immunologische factoren.
‘We zien bijvoorbeeld dat endometriose in bepaalde families vaker voorkomt. Dat is zeker niet bij iedereen het geval, maar het is wel een aanwijzing dat erfelijke factoren een rol kunnen spelen’, legt De Bruyn uit. ‘Daarnaast zijn bepaalde veranderingen in het DNA die vaker voorkomen bij patiënten met endometriose, gelinkt aan het immuunsysteem. We zien ook een chronische ontstekingsreactie rond de letsels. Daarom beschouwen we endometriose steeds meer als een systemische aandoening en niet uitsluitend als een gynaecologische.’
Het UZA wil in de toekomst bijdragen aan verder wetenschappelijk onderzoek, in samenwerking met UAntwerpen.
Wanneer pijn chronisch wordt, heeft die vaak niet alleen een lichamelijke, maar ook een grote mentale en sociale impact.
Overgevoelige zenuwen
Wanneer hormoonmedicatie, een operatie of klassieke pijnstillers onvoldoende helpen, kan het pijncentrum andere behandelingen inzetten. ‘Soms gebruiken we medicatie die ingrijpt op de manier waarop het zenuwstelsel pijnsignalen verwerkt’, vertelt Belba. ‘Dat kan gaan om bepaalde antidepressiva of anti-epileptica. Deze geneesmiddelen hebben namelijk een pijnmodulerend effect.’
Ook behandelingen zoals TENS kunnen helpen. Daarbij worden via elektroden op de huid kleine elektrische stroompjes toegediend die de overdracht van pijnsignalen beïnvloeden en zo de pijn verminderen.
Bij langdurige of terugkerende pijn kunnen zenuwen overgevoelig worden. ‘Daardoor kan de pijn zichzelf eigenlijk in stand houden’, legt Belba uit. ‘Met pijnmodulerende behandelingen proberen we die overgevoeligheid te verminderen en zo chronische bekkenpijn te voorkomen of af te remmen. Want wanneer pijn chronisch wordt, heeft die vaak niet alleen een lichamelijke, maar ook een grote mentale en sociale impact.’
Bij een TENS-behandeling worden via elektroden op de huid kleine elektrische stroompjes toegediend, die de overdracht van pijnsignalen beïnvloeden en zo de pijn verminderen.
